BELEDİYELERİN KATI ATIK YÖNETİMİNDE ÇEVRE EĞİTİMİ

2009-08-28 07:00:01
<!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:Wingdings; panose-1:5 0 0 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:2; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:0 268435456 0 0 -2147483648 0;} @font-face {font-family:Batang; panose-1:2 3 6 0 0 1 1 1 1 1; mso-font-alt:바탕; mso-font-charset:129; mso-generic-font-family:auto; mso-font-format:other; mso-font-pitch:fixed; mso-font-signature:1 151388160 16 0 524288 0;} @font-face {font-family:Tahoma; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:1627421319 -2147483648 8 0 66047 0;} @font-face {font-family:TimesNewRoman; panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-alt:"Times New Roman"; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:roman; mso-font-format:other; mso-font-pitch:auto; mso-font-signature:7 0 0 0 17 0;} @font-face {font-family:Verdana; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:536871559 0 0 0 415 0;} @font-face {font-family:"@Batang"; panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:129; mso-generic-font-family:auto; mso-font-format:other; mso-font-pitch:fixed; mso-font-signature:1 151388160 16 0 524288 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; line-height:18.0pt; mso-pagination:none; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} h1 {mso-style-next:Normal; margin-top:6.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:73.7pt; text-align:justify; text-indent:-31.15pt; line-height:150%; mso-pagination:none; page-break-after:avoid; mso-outline-level:1; mso-list:l1 level1 lfo1; tab-stops:list 42.55pt; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt; mso-font-kerning:0pt;} h2 {mso-style-link:" Char Char1"; mso-style-next:Normal; margin-top:12.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:110.55pt; text-align:justify; text-indent:-68.0pt; line-height:150%; mso-pagination:none; page-break-after:avoid; mso-outline-level:2; mso-list:l1 level2 lfo1; tab-stops:list 66.4pt; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-font-family:Arial; letter-spacing:.4pt; mso-bidi-font-style:italic;} h3 {mso-style-next:Normal; margin-top:12.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:153.1pt; text-align:justify; text-indent:-110.55pt; line-height:150%; mso-pagination:none; page-break-after:avoid; mso-outline-level:3; mso-list:l0 level3 lfo2; tab-stops:list 42.55pt; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-font-family:Arial; letter-spacing:.4pt;} h4 {mso-style-next:Normal; margin-top:12.0pt; margin-right:0cm; margin-bottom:3.0pt; margin-left:187.1pt; text-align:justify; text-indent:-144.55pt; line-height:150%; mso-pagination:none; page-break-after:avoid; mso-outline-level:4; mso-list:l0 level4 lfo2; tab-stops:list 42.55pt; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:14.0pt; font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} p.MsoFootnoteText, li.MsoFootnoteText, div.MsoFootnoteText {mso-style-name:"Dipnot Metni,Dipnot Metni Char Char Char,Dipnot Metni Char Char Char Char,Dipnot Metni Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-link:"Dipnot Metni Char Char Char Char Char"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; line-height:18.0pt; mso-pagination:none; mso-layout-grid-align:none; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} p.MsoHeader, li.MsoHeader, div.MsoHeader {margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; line-height:18.0pt; mso-pagination:none; tab-stops:center 8.0cm right 16.0cm; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} span.MsoFootnoteReference {mso-style-noshow:yes; vertical-align:super;} a:link, span.MsoHyperlink {color:blue; text-decoration:underline; text-underline:single;} a:visited, span.MsoHyperlinkFollowed {color:purple; text-decoration:underline; text-underline:single;} span.CharChar1 {mso-style-name:" Char Char1"; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Başlık 2"; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:Arial; mso-bidi-font-family:Arial; letter-spacing:.4pt; mso-ansi-language:TR; mso-fareast-language:TR; mso-bidi-language:AR-SA; font-weight:bold; mso-bidi-font-style:italic;} p.Balk5l, li.Balk5l, div.Balk5l {mso-style-name:"Başlık 5 ışıl"; mso-style-next:Normal; margin-top:0cm; margin-right:0cm; margin-bottom:0cm; margin-left:189.95pt; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:-147.4pt; line-height:150%; mso-pagination:none; mso-list:l0 level5 lfo2; tab-stops:list 42.55pt; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} p.Balk2Balk2CharCharCharCharChar, li.Balk2Balk2CharCharCharCharChar, div.Balk2Balk2CharCharCharCharChar {mso-style-name:"Başlık 2;Başlık 2 Char Char Char Char Char"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:0cm; line-height:18.0pt; mso-pagination:none; mso-list:l0 level2 lfo2; mso-layout-grid-align:none; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; letter-spacing:.4pt;} span.DipnotMetniCharCharCharCharChar {mso-style-name:"Dipnot Metni Char Char Char Char Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Dipnot Metni,Dipnot Metni Char Char Char,Dipnot Metni Char Char Char Char,Dipnot Metni Char"; letter-spacing:.4pt; mso-ansi-language:TR; mso-fareast-language:TR; mso-bidi-language:AR-SA;} p.CharCharChar, li.CharCharChar, div.CharCharChar {mso-style-name:" Char Char Char, Char Char Char Char Char Char1"; mso-style-link:"Varsayılan Paragraf Yazı Tipi"; margin-top:0cm; margin-right:0cm; margin-bottom:8.0pt; margin-left:0cm; line-height:12.0pt; mso-line-height-rule:exactly; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:Verdana; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-font-family:"Times New Roman"; mso-ansi-language:EN-US; mso-fareast-language:EN-US;} /* Page Definitions */ @page {mso-footnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/msohtml1/01/clip_header.htm") fs; mso-footnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/msohtml1/01/clip_header.htm") fcs; mso-endnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/msohtml1/01/clip_header.htm") es; mso-endnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/ADMINI~1/LOCALS~1/Temp/msohtml1/01/clip_header.htm") ecs;} @page Section1 {size:439.45pt 666.25pt; margin:80.85pt 42.55pt 46.8pt 42.55pt; mso-header-margin:49.65pt; mso-footer-margin:0cm; mso-page-numbers:177; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} /* List Definitions */ @list l0 {mso-list-id:123232776; mso-list-template-ids:-990621438;} @list l0:level1 {mso-level-style-link:"Başlık 5 ışıl"; mso-level-legal-format:yes; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:76.55pt; text-indent:-34.0pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l0:level2 {mso-level-style-link:"Başlık 2;Başlık 2 Char Char Char Char Char"; mso-level-text:"%2.%1."; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:4.0cm; text-indent:-70.85pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal;} @list l0:level3 {mso-level-style-link:"Başlık 3"; mso-level-legal-format:yes; mso-level-text:"%3.%2.1."; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:153.1pt; text-indent:-110.55pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l0:level4 {mso-level-style-link:"Başlık 4"; mso-level-text:"%3.%1.%2.%4."; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:187.1pt; text-indent:-144.55pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l0:level5 {mso-level-style-link:"Başlık 5 ışıl"; mso-level-text:"%4.%1.%2.%3.%5."; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:189.95pt; text-indent:-147.4pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l0:level6 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6."; mso-level-tab-stop:311.05pt; mso-level-number-position:left; margin-left:285.85pt; text-indent:-46.8pt;} @list l0:level7 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7."; mso-level-tab-stop:329.05pt; mso-level-number-position:left; margin-left:311.05pt; text-indent:-54.0pt;} @list l0:level8 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7.%8."; mso-level-tab-stop:365.05pt; mso-level-number-position:left; margin-left:336.25pt; text-indent:-61.2pt;} @list l0:level9 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7.%8.%9."; mso-level-tab-stop:383.05pt; mso-level-number-position:left; margin-left:365.05pt; text-indent:-72.0pt;} @list l1 {mso-list-id:173614316; mso-list-template-ids:2043948720;} @list l1:level1 {mso-level-style-link:"Başlık 1"; mso-level-legal-format:yes; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:73.7pt; text-indent:-31.15pt;} @list l1:level2 {mso-level-style-link:"Başlık 2"; mso-level-text:"%2.%1."; mso-level-tab-stop:66.4pt; mso-level-number-position:left; margin-left:110.55pt; text-indent:-68.0pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal;} @list l1:level3 {mso-level-legal-format:yes; mso-level-text:"%3.%2.1."; mso-level-tab-stop:42.55pt; mso-level-number-position:left; margin-left:107.75pt; text-indent:-65.2pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l1:level4 {mso-level-text:"%3.%1.%2.%4."; mso-level-tab-stop:77.95pt; mso-level-number-position:left; margin-left:225.35pt; text-indent:-147.4pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l1:level5 {mso-level-text:"%4.%1.%2.%3.%5."; mso-level-tab-stop:77.95pt; mso-level-number-position:left; margin-left:259.35pt; text-indent:-181.4pt; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; color:windowtext; mso-ansi-font-weight:bold; mso-ansi-font-style:normal; text-decoration:none; text-underline:none;} @list l1:level6 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6."; mso-level-tab-stop:240.2pt; mso-level-number-position:left; margin-left:215.0pt; text-indent:-46.8pt;} @list l1:level7 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7."; mso-level-tab-stop:258.2pt; mso-level-number-position:left; margin-left:240.2pt; text-indent:-54.0pt;} @list l1:level8 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7.%8."; mso-level-tab-stop:294.2pt; mso-level-number-position:left; margin-left:265.4pt; text-indent:-61.2pt;} @list l1:level9 {mso-level-text:"%1.%2.%3.%4.%5.%6.%7.%8.%9."; mso-level-tab-stop:312.2pt; mso-level-number-position:left; margin-left:294.2pt; text-indent:-72.0pt;} @list l2 {mso-list-id:1122043539; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:280543616 -231602774 69140483 69140485 69140481 69140483 69140485 69140481 69140483 69140485;} @list l2:level1 {mso-level-start-at:2; mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:-; mso-level-tab-stop:54.0pt; mso-level-number-position:left; margin-left:54.0pt; text-indent:-18.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @list l3 {mso-list-id:1445883771; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:439124182 69140495 69140483 69140485 69140481 69140483 69140485 69140481 69140483 69140485;} @list l3:level1 {mso-level-tab-stop:54.0pt; mso-level-number-position:left; margin-left:54.0pt; text-indent:-18.0pt;} @list l4 {mso-list-id:1849708728; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:480823296 1570537252 69140505 69140507 69140495 69140505 69140507 69140495 69140505 69140507;} @list l4:level1 {mso-level-number-format:alpha-lower; mso-level-text:%1-; mso-level-tab-stop:54.0pt; mso-level-number-position:left; margin-left:54.0pt; text-indent:-18.0pt;} ol {margin-bottom:0cm;} ul {margin-bottom:0cm;} -->

 

TÜRK İDARE DERGİSİ

YIL : 81.......... MART : 2009 ......SAYI : 462

S.177-196

BELEDİYELERİN KATI ATIK YÖNETİMİNDE ÇEVRE EĞİTİMİ

Ahmet APAN*

1. GİRİŞ

Çevre sorunlarını birbirinden soyutlamak ve tek başlarına ele alıp değerlen-dirmek mümkün değildir. Çünkü çevre sorunları, nedenleri ve sonuçları bakı-mından iç içe geçmiş durumdadır. Çevre sorunları çok farklı özellikler göstere-bilir. Çevre sorunlarının bir özelliği doğrudan ya da dolaylı evrensel nitelik taşımalarıdır. Çevre sorunlarının önemli bir karakteri de yol açtıkları olumsuz sonuçların kalıcı olabilmeleridir.[1] Bu nedenle giderilmemeleri halinde dünyada yaşayan herkesin yanı sıra gelecek nesillerin de olumsuz etkilenmesi sonucunu doğururlar.

Yeraltı kazılarından, eski uygarlıklar zamanında da insanların çöplerini attığı ve bunları kapılarının önünde ya da bir köşede biriktirdikleri anlaşılmıştır. İngiltere’de 1772’de Kral I. William şehir halkının tutumlarına öylesine sinir-lenmiştir ki, askerlerine evlerden dışarı bırakılan çöplerin, küreklerle tekrar evlerin içine atılmasını emretmiştir. Bu bir anlamda, belki de; “kirleten öder” prensibini uygulayan bir yetkili bulunduğunu gösteren kayıtlı ilk örnek olmuştur. Bugün, Avrupa Birliğine üye ülkelerde kişi başına yılda ortalama 400 kg “kentsel (evsel) katı atık” çıkarılmaktadır.  ABD’de ise bu rakam 1996 yılı verilerine göre yılda 750 kg’a yaklaşmakta; günlük olarak düşünüldüğünde, ortalama bir kişi günde yaklaşık 2 kg kadar evsel katı atık çıkarmaktadır. Ülke-mizde ise bu değer, kişi başı günlük 1 kg olarak tahmin edilse de; 2004 yılı TÜİK istatistiklerine göre bizde de 2 kg olduğu tespit edilmiştir.[2] UÇEP (Ulusal Çevre Stratejisi ve Eylem Planı) Raporuna göre Türkiye’de yılda üretilen tehli-keli atık miktarı 300.000 tondur.[3]

19. Yüzyılda ortaya çıkan endüstrileşme süreci ve tüketici toplumuna doğ-ru yöneliş, toplum tarafından açığa çıkarılan atıkların miktarının çok hızlı bir biçimde artmasına neden olmuştur.[4] Şehirsel atıkların ne yapılacağı, nasıl değer-lendirileceği konusu günümüzde önemli bir sorun haline gelmiştir. En uygun çöp toplama alanları genellikle kullanılmış durumda olup, sayıları ve kullanım alanları giderek azalmaktadır.[5] Bununla birlikte, insanların yoğun olarak yaşa-dığı yerleşim birimlerine yakın olan bölgelerde, atıkların karmaşık bir şekilde sıkıştırılması ile oluşan tehlikelerin gün yüzüne çıkmasıyla, atıklar nedeniyle ortaya çıkan çevre kirlenmesi problemi üzerinde daha çok durulmaya başlan-mıştır.

2. Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan hızlı kalkınma dönemi, doğal kay-naklar üzerinde dönüşü olmayan tahribat ve yıkım yaratmıştır. Bu dönemde çevresel felaketlerle ilgili yapılan araştırmalar çevreyi toplumsal muhalefetin odağına yerleştirmiştir. Bu çalışmalar, sanayinin başat üretim girdilerinden olan doğal kaynakların sınırlı olduğunu ortaya çıkarmıştır. Sınırlı kaynaklar ile artan nüfus arasındaki çelişki, bir grup sanayici, işadamı ve aydınının çevre sorunları ile ilgili çalışmalar yapmak üzere Roma Kulübü’nü kurmaya yöneltmiştir.

Roma Kulübü’nün hazırlattığı “Büyümenin Sınırları” adlı rapor 1972 yılın-daki Stockholm Konferansı’na ve günümüze kadar gelen çevresel harekete damgasını vurmuştur. Doğal kaynakların nüfusun hızlı artışına yetmeyeceğini ve içinde yaşadığımız çevrenin 150 yıla varmadan yaşanabilirlik niteliğini yitireceğini belirten raporda çevreyi korumak ve geliştirmek amaçlanıyorsa gelişme hızının yavaşlatılması hatta durdurulması gerektiği vurgulanmaktadır. Burada gelişmenin tanımı muğlâk kalmakla birlikte az gelişmiş ülkelerdeki durum irdelenmemiştir.

1980’li yıllarda dünyada ekonomik dengelerin bozulmaya başlaması ile birlikte çevrenin aleyhine farklı bir dönem başlamıştır. BM tarafından görev-lendirilen Norveç’in Bayan Başbakanı Bruntland’ın yaptığı araştırmanın 1987 yılında “Ortak Geleceğimiz” 1987 adı ile rapor halinde yayınlanmasının ardın-dan Stockholm Konferansı’nda bir insan hakkı olarak uluslararası gündeme taşı-nan çevrenin ve çevre - insan kavramının yerini sürdürülebilir kalkınma kavra-mı almıştır.

Stockholm Konferansı’nın 20. yıldönümünde, 1992’de Rio’da toplanan Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı’nda çevresel söylem, sürdü-rülebilir kalkınma ilkeleri eksenine oturtulmuştur. Bu ideolojik kırılma, çok açıktır ki, çevresel değerleri ve doğal varlıkları temel alan değil, ekonomik kal-kınmayı, piyasayı ve kar dürtülerini temel alan bir yaklaşımdır.

2002 yılında toplanan Johannesburg Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zir-vesi, zirvenin adında bile yer almayan çevre olgusunu öne çıkarmıştır. Çevresel değerler, son tahlilde, sürdürülebilir kalkınmanın içinde kar mekanizmasının önemli bir çarkını ifade etmeye başlamıştır.

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), beraberinde çok taraflı yatırım anlaşmaları, IMF ve Dünya Bankası politikaları sonucu eğitim, sağlık, gibi kamu hiz-metlerinin özelleştirilmesi dünya genelinde yoksulluk ve açlığı artırmıştır. Do-ğası gereği kamusal hizmet alanına giren su temini, arıtma tesisleri, katı atık yönetimi gibi çevresel hizmetlerin Genel Hizmet Ticareti Anlaşması (GATS) ile çok uluslu şirketlere devredilmektedir.[6]

Kentsel yaşamın yoğunlaşmasıyla katı atıkların etkin ve verimli bir şekilde toplanması, taşınması, değerlendirilmesi ve uygun bir yöntemle zararsızlaştı-rılması yerel yönetimler için en temel çevresel sorunlardan birisi haline gel-miştir. [7]

2. ÇEVRE VE KATI ATIKLAR

Etrafımızı sarıp sarmalayan bütün nesneler olarak tarif edilebilecek “çev-re”, soluduğumuz havadan, içtiğimiz suya, ektiğimiz topraktan yüzdüğümüz denize, oturduğumuz binadan piknik yaptığımız ormanlara, bindiğimiz araba-dan, etini yediğimiz ya da beslediğimiz hayvanlara, tırnaklarımıza sürdüğümüz ojeden kullandığımız spreye kadar her şeyi içine alır. Bu yönüyle, çevre; “yaşa-dığımız dünya” olarak tarif edilebilir. Çevresini kirleten dünyasını da kirlet-mektedir.

2872 sayılı Çevre Yasası evsel katı atık tanımını  “tehlikeli ve zararlı atık kapsamına girmeyen konut, sanayi, işyeri, piknik alanları gibi yerlerden gelen katı atıklar” olarak yapmaktadır. Genele olarak katı atıkları “üreticisi tarafından atılmak istenen ve toplumun huzuru ile özellikle çevrenin korunması bakı-mından düzenli bir şekilde bertaraf edilmesi gereken katı maddeler ve arıtma çamurları” olarak tanımlayabiliriz.[8]

Atıklar veya çevre kirleticiler birçok şekilde karşımıza çıkabilir. Bazen rad-yoaktif bir soğutucu şeklinde, bazen de kapımızın önüne koyduğumuz çöp tene-kesi ya da poşeti biçiminde. Evlerden çıkan çöpler (evsel atıklar), toplum tara-fından üretilen toplam atık maddenin genellikle %5-10’unu teşkil etmektedir. TÜİK verilerine göre bu oran ülkemiz için %2.5-5 civarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, bunlar herkesin bireysel olarak kontrol edebileceği, kontrol altına alabileceği bir düzeydedir. Evsel atıkların içeriği ve kompozisyonu ülkeden ülkeye değişebilmektedir. Bu atıkların en büyük kısmını, toplam atıkların ağırlığının %30’unu teşkil eden “organik atıklar” oluşturmaktadır.

Çöpe atılan artık yiyecek maddeleri bir toplumun zenginlik veya refah seviyesinin belirlenmesinde de kullanılan enteresan bir ölçüt olsa da, bunlar organik maddelerin tamamını oluşturmazlar. Organik atıklar, çimen kırpın-tılarından tutun da, tırnak kırpıntılarına kadar birçok maddeyi de içermektedir. Kâğıt, karton ve türevleri, evsel atıkların yaklaşık olarak %20-40’ını oluşturur. Sadece gazete kâğıtları çöpe atılan atık maddelerin hacimsel olarak %18’ini oluşturmaktadır. Avrupa’da şehirsel atıkların %8-12’sini cam malzemeler, %6-8’ini plastik malzemeler ve aşağı yukarı %9-12’sini de diğer atık maddeler oluş-turmaktadır. Evsel katı atıkların %90’ı zararlı ve zehirli olmayan maddelerden oluşmaktadır. Kağıt, metaller, plastik ve cam malzemeler katı atıkların içe-risinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu yüzden, bu malzemelerin yeniden ka-zanımı ya da dönüştürülmesi oldukça önemlidir. Türkiye’de yılda yaklaşık 22.5 milyon ton evsel atık, 14 milyon ton endüstriyel atık çıktığı tahmin edilmek-tedir. Sanayide atıklarının %6’sı yeniden değerlendirilmekte ve %29’u atık borsalarında satılabilmektedir.[9] Evsel atıkların %64’ü organik ve  %12’si kazanılabilir niteliktedir  ve mali değeri yaklaşık 40 milyon dolar civarındadır.[10]

2.1. Atık Sorunu ve Katı Atık Türleri

Gelişmiş sanayi ülkelerinde yaşanan çevresel sorunların teknolojik deği-şimle çözülmesi yönünde çabalar sürerken, yaratılan tüketim toplumu ve bu top-luma sunulan ürünlerin yarattığı sorunlardan biri de atık ve çöp sorunu olarak ortaya çıkmıştır.

Katı atıkları kaynaklarına göre 9 grup halinde incelemek olanaklıdır.

1. Evsel Katı Atıklar

Evsel katı atıklar, konutlardan atılan, tehlikeli ve zararlı katı atık kavramına girmeyen, bahçe, park ve piknik alanları gibi yerlerden gelen atıklardır. Konuşma dilinde çöp olarak bilinen evsel katı atıkların kontrolü, insan ve çevre sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Bunun başlıca sebebi, bu atıkların biriktirildiği yerlerin, hastalık yapıcı ve taşıyıcı organizmalar için çok elverişli bir üreme ortamı meydana getirmesidir. Yerleşim merkezlerinde, evsel katı atık-ların oransal olarak küçük bir alan içinde yoğun bir nüfus ile iç içe bulunmaları bu sorunun önemini daha da artırmaktadır.

2. Ticari ve Kurumsal Katı Atıklar

Resmi daire, okul, dükkân, depo, büro vb. kurum ve işyerlerindeki katı atıklar bu kapsamdadır.

3. Park, Bahçe ve Pazar Yeri Atıkları

Parklar, bahçeler, toptancı halleri ve Pazaryerleri gibi alanlarda üretilen ve daha çok ağaç ve bitki artıkları içeren katı atıklar bu başlık altındadır.

4. Sokak ve Süprüntü Atıkları

Yerleşim merkezlerindeki sokak, cadde, kaldırım ve meydanlardan meka-nik olarak veya insan gücü ile toplanan atıklar bu kapsama girmektedir.

5. İnşaat, Yıkım ve Hafriyat Atıkları

Yeni bina ve yolların inşaatı, eski yapıların restorasyonu veya onarımı gibi işlemler sonucunda çıkan artıklar bu sınıfa girmektedir.

6. Endüstriyel Katı Atıklar

Her endüstri tesisleri ile çeşitli üretim yerlerinde açığa çıkan istenmeyen nitelikteki katı atık madde ve çamurlar bu türe girmektedir.

7. Tarımsal Katı Atıklar

Bitkisel ve hayvansal ürünlerin elde edilmesi ve işlenmesi sonucunda ortaya çıkan katı artık ve atıklar, bu başlık altında toplanmaktadır.

8. Tıbbi Atıklar

Hastane çöpü olarak da adlandırılan tıbbi katı atıklar iki ana gruba ayrıla-bilir:

a-       Normal katı atıklar

b-      Enfekte ve tehlikeli atıklar

Tıbbi tesislerde ortaya çıkan atıkların %75-90 kadarı evsel atıklarla karşı-laştırıldığında risk taşımayan, diğer bir deyimle “genel veya normal” tıbbi atık-lardır. Geriye kalanı ise sağlık için çeşitli riskler taşımaktadır. Tehlikeli tıbbi atıkların evsel nitelikteki çöplerle birlikte zararsızlaştırılması gerekir. Bu tür atıkların uygun hijyenik ve teknolojik koşullar altında zararsızlaştırılması için ayrı bir yönetim sistemi tasarlanmalıdır. Tıbbi atıkların yönetimine ilişkin tek-nik bilgiler, “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nde verilmektedir.

9. Arıtma Çamurları

Evsel ve evsel nitelikte endüstriyel atık suların, fiziksel, kimyasal ve biyo-lojik işlemleri sonucunda ortaya çıkan, suyu alınmış, kurutulmuş çamurlardır.

Tüketim alışkanlıklarının değişmesi ile yaygınlaşan ambalajlı ürün kulla-nımı ve “kullan at” türünden malzemeler, bugün dev boyutlara ulaşan çöp soru-nunun başlangıç noktası olmuştur. Örneğin, yapılan bir araştırmada, ABD’de New York kenti çöp toplama merkezi “Fresh Hills”e haftada 100 bin tondan fazla çöp atılmaktadır. Bu miktar, Mısır’daki piramitlerden 10 kat daha büyük bir kütleye eşittir. Yine yapılan bir diğer araştırmada, çöplerin %25’inin hazır yemek ambalajı, %30’unun polistirin köpük, %25’inin kağıt, geri kalanının ise ağırlıklı olarak plastik, çocuk bezi türü atıklar olduğu görülmüştür. Öte yandan, plastik atıkların ya da plastik türevi atıkların çöp dağlarını oluşturan atıklar içinde, zehirli radyoaktif atıklardan sonra en tehlikeli atık türü olduğu bilinmek-tedir. Sonuç olarak, kola kutularından pet şişelere, hastane atıklarından radyo-aktif atıklara kadar çöpün içeriğini oluşturan malzemeler çeşitlilik ve çokluk göstermektedir. Böylece, dünya kapitalizmin çöplüğü olmuş ve insanlık çöp sorunu, çöp dağları ile karşılaşmıştır.

2.2. Atıklar ve Çevre Sorunlarıyla Mücadele

Çevre sorunlarının ve atık probleminin yalnızca çevre mühendisleri ve gönüllüleri tarafından çözülebilmesini beklemek hayalcilikten öteye gideme-yecektir. Topyekun bir mücadele olmadan çevre sorunlarının çözülmesi  hemen hemen imkansız gibi gözükmektedir.

Yeşil mühendislik (Green Engineering) bir ürünün, üretilirken, kulanı-lırken ve kullanıldıktan sonra, kısacası ömür çevrimi boyunca (life cycle) çev-reye en az zarar verecek şekilde tasarlanmasını ve üretilmesini içermektedir. Bu yaklaşımın tasarım basamağı,  mühendislik terminolojisinde Çevreye Yönelik Tasarım (Design for Environment) olarak da anılmaktadır. Bu yaklaşım yön-temleri ile birlikte, mühendislerin daha tasarım aşamasında, örneğin malzeme seçimi sırasında, çevreye en az zarar verebilecek seçenekleri göz önünde bulun-durması gerekmektedir. Üretim aşamasında ise mühendisler; en az atık madde açığa çıkarılacak şekilde, havayı ve suyu en az kirletecek bir biçimde, en az enerji kullanarak kullanım ömrü boyunca az enerji harcatacak ürünleri üretebi-lecek ortamları hazırlamak, işlemleri yapmak ve kararları almak durumundadır. Dolayısıyla, mühendislere artık biraz daha büyük bir sorumluluk yüklenmekte, sadece anlık işlemler ve bunların etkilerinin değil, ürünün kullanım sonrası durumunun da göz önünde bulundurulması istenmektedir.

Endüstriyelleşmenin çevre üzerindeki tahribatını ve izlerini gören ve eko-lojik dengenin bozulduğunu fark eden günümüz dünyası, Çevre için Tasarım (Design for Environment) konsepti yanında, endüstriyel ekoloji konseptini ortaya çıkarmıştır. Endüstriyel ekoloji konseptine göre, hiçbir endüstriyel sistem çevresinden bağımsız olarak düşünülemez. Doğal kaynakların çıkarılmasından, hammaddelerin elde edilmesinden, son ürünün üretilmesine değin geçen yapılan tüm işlemler ve bu işlemleri etkileyen faktörlerin optimizasyonu ve kaynakların etkin yönetimi, ve aynı zamanda muhtemel atıkların miktarının ve bunların etkilerinin minimizasyonu endüstriyel ekolojinin en önemli prensipleridir.[11] Kısaca, ekolojik dengenin korunması amaçlanmaktadır. Optimizasyon, minimi-zasyon ve kaynakların etkin yönetimi konusunda özellikle matematik, yöneylem (operations research) ve endüstri ve kalite mühendisliği bilimlerinden olabil-diğince yararlanmak gerekmektedir. [12]

Ayrıca, son iki yüzyılda meydana gelen teknolojik gelişmeler, aynı za-manda dünyanın doğal kaynaklarının hızla tüketilmesine neden olduğundan, doğal kaynakların yönetimi önemli bir sorun haline gelmiştir. Özellikle ileriki nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmak ve teknolojik gelişmelerin sürdürüle-bilmesi için, mevcut kaynakların uygun bir şekilde kullanılması, gelişim ve kalkınma süreçlerinde “sürdürülebilirliğin” ön plana çıkarılması arzu edil-mektedir (belki de böylelikle kaçınılmaz final ya da tükeniş biraz daha gecik-tirilebilecektir). Sürdürülebilir kalkınma ya da gelişim modeli olarak da adlan-dırılan bu model, kalkınma ve gelişimin, bugünün ve yarının ihtiyaçları arasın-daki dengenin korunarak yapılmasını hedeflemektedir[13]. Örnek olarak, son dönemde ozon tabakasını incelten bazı maddelerin kullanımı kısıtlanmış, bu maddeleri içeren ürünlerin üzerine “ozon tabakasına zarar verir” uyarısı yazıl-ması uygulaması başlatılmıştır. Ozon tabakasına zarar veren CFC (Chloro FloroCarbon) maddesinin kullanımı büyük ölçüde kısıtlanmış durumdadır. Bununla birlikte bu maddenin kullanımının önlenemeyeceği de açıkça ortaya konulmuş bulunmaktadır. Şöyle ki, bugünkü refah konumuna hızlı büyüme yoluyla ulaşan ABD’de her evde bir buzdolabı bulunmaktadır (CFC gazının en büyük kullanım alanlarından biri buzdolaplarıdır). Çin ise bugün 12 yeni CFC üretim tesisi kurmuş olup, her eve bir buzdolabı hedefini koymuş durumdadır.[14] Bu durumda CFC yasaklanarak, Çinlilerin yaşam standardının yükseltilmesine müsaade edilmeyecek midir? sorusu gündeme gelmektedir. Bu durum, özellikle insan hakları açısından bakıldığında ciddi bir sorun olarak karşımıza çıkmak-tadır. Bununla birlikte, bu sorunun belki de yeni bir teknoloji ile aşılabilmesi de olanaklı olabilecektir.

Çevre kirliliği özellikle atmosferde kalıcı tahribatlara yol açmaktadır. Artan tüketim alışkanlıklarımızla birlikte en ciddi ekolojik sorun olarak ortaya çıkan sera etkisi dünyanın sürekli olarak ısınmasına (küresel ısınma) ve hatta dönüş hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Güneşten gelen ısının bir bölü-mü emilmekte bir kısmı ise yansıtılmaktadır. Atmosferdeki karbondioksit tabakası ise ısının yükselmesini engelleyen bir perde oluşturarak, tıpkı seralar-daki gibi; güneş ışınlarının içeri girmesine izin vermekte fakat dışarı çıkmasını engellemektedir. Artan “karbondioksite” oranı dünyanın daha çok ısınmasına neden olmaktadır. 2020 yılına kadar petrol rezervlerinin bugünkü tüketim hızıy-la tüketilmesi durumunda, iklimlerin değişmesinin kaçınılmaz olacağı iddia edilmektedir.[15]

3. KATI ATIK SORUNLARI VE BELEDİYELER

Ülkemizde katı atık zararsızlaştırma tesisleri ile hizmet edilen nüfusun toplam nüfusa oranı %23,5.’tur. Katı atık depolama tesisleri sayısı son derece sınırlıdır. Her yıl miktarı milyon tonlarla ifade edilen tehlikeli atıklar doğaya verilmektedir. 2004 yılına kadar 15 olan Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi sayısı 2008 yılı itibariyle 32’ ye çıkarılmıştır. Söz konusu tesisler yaklaşık 29 milyonluk bir nüfusa hizmet vermektedir.[16]

Bu durumun en önemli nedenlerinden birisi bir çok belediyemizin temel alt yapı hizmetlerini kaynak, personel ve araç yetersizliği, kötü yönetim vb. neden-lerden dolayı tamamlayamamış olmasıdır. D.İ.E (TÜİK) nin yaptığı araştırmaya göre 1994, 1995 ve 1996 yılları için sırasıyla Katı Atıkların Kontrol Yönet-meliği hükümlerini yerine getirmeyen 1914, 1563 ve 1544 belediyenin 1273, 1101 ve 974’ü bu durumun maddi imkânsızlıktan,774, 580 ve 533’ü araçlarının yetersizliğinden, 814, 665 ve 639’u personel yetersizliğinden kaynaklandığını belirtirken, 532, 452 ve 521 belediye bu yönetmelik hakkında bilgileri olma-dığını beyan etmiştir.[17] Yukarıdaki rakamlar evsel katı atıkların bertarafında yaşanan sıkıntıları açıkça ortaya koymaktadır. Katı atık sorunu ile baş edecek adımlar atmak ikincil derecede önemli görülebilmekte ama yukarıda anlatmaya çalıştığımız gibi bertarafı mümkün olmayabilecek zararlar da gelecek nesillere miras bırakılmaktadır.

 Öte yandan, Türkiye, çok sayıda başka ülke ile birlikte, atık ihracatçısı ülkelerin pazar arayışlarında uygun adaylardan biri olarak görünmektedir. 1980'li yılların sonlarından bu yana çeşitli belediyeler atık ithaline dayanan de-polama tesisleri yapmayı içeren öneriler ile karşılaşmaktadır. Katı atık depo-lama tesisleri bugün yönetmelikleri delerek ihaleye çıkabilmektedir. Hem böl-gesel düzeydeki depolama tesislerin yapımı ve işletilmesi, hem de belediye düzeyinde sokak süpürme - toplama - taşıma işlerinin yapılması alanlarında özelleştirmeler görülmektedir.

İşin ticari boyutundan ziyade işlevsel olarak atıkları yeterince ve etkili ola-rak bertaraf edecek tesisler kurulması için belediyelerin yeterli araştırmayı yapması gereklidir. Bu tür araştırma yapılmadan kurulacak tesisler belediyeleri hem büyük borç yükümlülükleri altına sokacak hem de hedeflenen hizmet veri-lemeycektir.

3.1. Katı ve Tehlikeli Atıklar (Çöpler, Toksik Endüstriyel Atıklar Vb)[18]

Ülkemizde katı ve tehlikeli atıkların zararsızlaştırılması sırasında karşı-laşılan güçlükler şöyle özetlenebilir:

-       Katı ve tehlikeli atık envanterinin olmaması.

-       Katı ve tehlikeli atık yönetim planı yapılmaması.

-       Atık toplama problemleri.

-       Atık taşımadaki sorunlar.

-       Atık bertaraf yöntemlerinin uygun seçilmemesi.

-       Büyükşehir ve alt ilçe belediyelerinin iletişim eksiklikleri.

-       Toplama, aktarma ve taşıma maliyetlerinin yüksekliği.

-       Tıbbi atık toplanması ve taşınmasındaki zorluklar.

-       Tıbbi atık bertarafındaki problemler.

Ülkemizde özellikle yerel yönetim boyutunda katı ve tehlikeli atıkların zararlaştırılması uygulamalarından depolamada ciddi sorunlar ile karşılaşılmak-tadır. Bu sorunları özetlersek:

-       Belediyelerin katı atık depolama alanı kurmak için gerekli mali kaynak-lardan yoksun olması,

-       Ülke nüfusunun yaklaşık %22’sinin yaşadığı 36.000 civarındaki köy-lerin hemen hiç birinde katı atık depolama alanının bulunmaması; yanı sıra köy yönetimlerinin gerek akçalı kaynaklar, gerek personel, gerekse köyde yaşayan halkın eğitim eksikliği nedeniyle katı atıkların bertarafı konusunda son derece yetersiz kalması,

102
0
0
Yorum Yaz